Categories
वृक्षमंदिर हिंदी मे Culture, Tradition, Human Development and Religion Reminiscences

तारतम्य

डाक्टर मुकुंद नवरे


मैत्री’ के अंक में ‘तारतम्य’ विषय पर लिखने का आवाहन पढकर  मैं सोचने लगा कि कब लिखू, क्योकि लिखने को समय नहीं था। आख़िरकार, मैने फ़ैसला किया कि जब हम न्यू जर्सी जाएंगे तब वहीं बैठकर लिखेंगे।

10 जुलाई को हमारे पास सैन फ्रांसिस्को से रात में रवाना होने वाली और अगली सुबह जल्दी नेवार्क पहुंचने वाली उड़ान के टिकट थे। इसलिए मुझे और मेरी पत्नी को हमारे बेटे ने डेढ़ घंटे पहले सैन फ्रांसिस्को हवाई अड्डे पर छोड़ दिया। मात्र बीस मिनट में हम प्रस्थान द्वार पर पहुँच गये। अब यहा कम से कम डेढ़ घंटा तो बैठना ही था।

पहले जब हम कुर्सियों पर बैठे आराम करने लगे तो कुछ ही यात्री थे। हमारे बगल की कुर्सियाँ खाली थीं। लेकिन पांच-दस मिनट के भीतर एक महिला आई और मेरे बगल में एक कुर्सी छोड़कर दूसरी तरफकी कुर्सीपर आराम करने लगी। वह अपने साथ ऊन जैसे घुंघराले बालों वाला एक गोल-मटोल कुत्ता लेकर आई थी। उसका आकार छोटा था लेकिन वह बहुत आज्ञाकारी दिखता था। कुर्सी पर बैठने के बाद वह महिला तुरंत अपने मोबाइल फोन पर तल्लीन हो गई और वह कुत्ता उम्मीद लिये उसकी तरफ देखता रहा। वह एक कुर्सी पर बैठी थी जबकि वह कभी फर्श पर खड़ा हो रहा था तो कभी बैठ रहा था। बीस मिनट आसानी से बीत गए। लेकिन कुत्ते ने एक बार भी उसके बगल की खाली कुर्सी पर बैठने की कोशिश नहीं की, ना तो उसकी गोद मे जाकर बैठना उचित समझा। और वह हूं कि चू नहीं कर रहा था। शायद उसे पता था कि यह एक सार्वजनिक स्थान है और उसे यहां ऐसा व्यवहार नहीं करना चाहिए जैसे वह घर पर जरूर करता होगा। मैंने सोचा कि ये भी तारतम्य से कम नहीं है। कुछ देर बाद जब विमान में चढ़ने की हलचल शुरू हुई तब महिला ने अपने सामान से एक जालीदार पिंजरा निकाला, उसे खोला, जिसमे वह कुत्ता चुपचाप अंदर जाकर बैठ गया और उस महिलाने ऊपर से बंद करने के लिए चेन खींच दी। फिर वह अपने केबिन बैग और एक हाथ में पिंजरा लेकर यात्री कतार की ओर चली गई।

इसके बाद जब हम विमान में जाकर बैठे तो मैंने देखा कि हमारे सामने वाली पंक्ति में जो दो महिलाएं बैठी थीं उनके साथ भी एक बड़ा काला कुत्ता था जिसके बहुत सारे बाल थे। लेकिन वह उस समय पिंजरे में नहीं था, बल्कि आज़ाद था। बाद में महिलाओं के सामनेवाली सीटके अंदर उसे पिंजरे में बंद कर दिया गया होगा, लेकिन मैंने ऐसा करते नहीं देखा। बाद में मैं भूल गया कि कुत्ता वहाँ था क्योंकि सब कुछ शांत हो गया। लगभग छह घंटे बाद, हमारा विमान नेवार्क हवाई अड्डे पर उतरा और जैसे ही यात्रियों ने हलचल शुरू की, वह कुत्ता कुर्सियों की कतार से छटपटाता हुआ विमान से बाहर निकलने के लिए तैयार ‘आइल’ में आ गया। यह देखकर मुझे लगा कि मैंनेही इस उड़ान में दो कुत्ते देखे थे लेकिन विमान में ऐसे और भी कुत्ते हो सकते हैं। इसके अलावा, चूंकि हवाई अड्डे पर सैकड़ों विमान हरघडी आते-जाते हैं तो हर दिन यात्रियों के साथ सैकड़ों कुत्ते भी आते होंगे। लेकिन वे कोई उपद्रव नहीं करते और न ही शांति भंग करते हैं। उन्हें उड़ान से पहले प्रशिक्षण से तैयार किया जाता होगा या तो दवा देकर शांत किया जाता होगा। यदि ऐसा भी मामला है, तो भी ये उदाहरण मुझे विश्वास दिलाते हैं कि विमानसे प्रवास करनेवाले कुत्तों ने सावधानी से व्यवहार करना सीख लिया होगा। यह तारतम्य नही तो क्या है? तारतम्य तो वही है जो स्थान, समय, व्यक्ति, स्थिति और संभावित परिणामों को ध्यान में रखते हुए क्या कार्य करना या बोलना इसका विकल्प है। लेकिन यह सच है कि हर कोई ऐसी सोच के साथ काम नहीं करता और इसकी तुलना में समझदारी की कमी के अनगिनत उदाहरण हम देखते हैं। यहां शिक्षित और अशिक्षित का कोई भेद नहीं है।


डाक्टर मुकुंद नवरे, मेरे एनडीडीबी के जमाने के भूतपूर्व कर्तव्यकर्मी और मित्र तो हैं ही, पर वह लेखक भी हैं । यह बात मुझे पता चली पाँच साल पहले इस आभासी वृक्षमंदिर की शुरुआत करने के बाद । फिर क्या था। वृक्ष मंदिर पर अपने लेखों की पौध लगाने वालों में और मेरा साथ देने वालों में डाक्टर नवरे एक महत्वपूर्ण “माली” लोगों में से एक हैं ।”मैत्री” नामक मराठी पत्रिका के १ अगस्त २०२४ में छपे उनका लिखा अद्यतन मराठी में लिखा संस्मरण और उसका हिंदी अनुवाद यहाँ प्रस्तुत है। 
नीचे दिये गये लिंक पर स्क्रोल कर “मैत्री” के १ अगस्त २०२४ के अंक तक पहुँचा जा सकता है।


https://maitri2012.wordpress.com/2024/08/22/


मुझे कई वर्ष पहले की एक घटना याद आती है। उस समय मुंबई में हमारे घर में हमारा बेटा और बहू रहते थे और हमारा पोता सिर्फ एक साल का था। हमारा सिंगल बेड रूम उन्हें दे दिया गया था और हम दूसरों के सोने के लिए सामने वाले हॉल का इस्तेमाल कर रहे थे। लेकिन जब बेटा-बहू ऑफिस चले जाते थे तो उनका शयनकक्ष दूसरों के लिए बिस्तर के रूप में इस्तेमाल किया जा सकता था। इसके अलावा, सुबह हमारे पोते की देखभाल करने वाली महिला उसे नहलाने के बाद कम से कम दो घंटे तक उस शयनकक्ष में बच्चे को सुलाती थी। और चूंकि मेरी पत्नी भी काम पर जाती थी तो वह महिला सबका खाना बनाती थी। जब हमारी दिनचर्या इस तरह चल रही थी, तब हमारे घर एक करीबी रिश्तेदार आया। हमने उसे भी अपनी तरह रात के लिए हॉल में ठहराया। लेकिन दिन में अगर वह अन्दर वाले शयनकक्ष में जाता तो वह कोई खास बात नहीं थी क्योंकि वह करीबी था और हमारा घर भी तो छोटा था।

लेकिन घटना अगली सुबह घटी। मेरी पत्नी, लडका, बहू काम पर गये थे। मै हॉल में योगासन कर रहा था और उस कामवाली महिला ने हमारे पोते को नहलानेके बाद बेडरूम में सुला दिया था। इसी समय हमारे मेहमान भी हॉल से उठकर अन्दर वाले शयनकक्ष में चले गये। कुछ समय बीतने के बाद मुझे कुछ विचित्र सा महसूस हुआ तो मैं उठकर अंदर वाले बेडरूम में गया तो हैरान रह गया। क्योंकि डबल बेड के एक तरफ पोता गहरी नींद में सो रहा था, जबकि दूसरी तरफ हमारा मेहमान अपनी पीठ टिकाए और पैर फैलाए आराम से बैठा हुआ था। एक हाथ में वह किताब पढ़ने में तल्लीन था और दूसरे हाथ में जलती हुई सिगरेट थी और कमरे में बहुत धुंआ था। यह मेहमान विद्वान था। विज्ञान में दो डिग्री हासिल करने के बाद उन्होंने एमबीए की डिग्री हासिल की थी। लेकिन मैं कहूंगा कि वह क्या कर रहे थे इसका उन्हे कोई एहसास नहीं था। उस दृश्य को देखने के बाद मैंने पोते को निचली छोटी चादर के साथ उठाया और हॉल में लाकर दीवान पर लिटा दिया और उसे शांति से सोने दिया। मैंने इस घटना के बारे में आगे कुछ नहीं कहा। क्योंकि मुझे विश्वास है कि मेहमान को मेरी हरकत से अपनी गलती का एहसास हो गया होगा। 

लेकिन मूल रूप से मुझे नहीं लगता कि हर किसी की मानसिकता यह है कि वे हमेशा तारतम्य के साथ व्यवहार करेंगे। यदि इसके कोई अपवाद है तो उन्हे प्रणाम करना चाहिये।



तारतम्य

‘तारतम्य’ या विषयावर लिहिण्याचे आवाहन ‘मैत्री’च्या अंकात वाचल्यापासून काय लिहावे हा विचार मनात घोळू लागला पण लिहिण्यासाठी मुहूर्त निघत नव्हता. शेवटी आपण न्यू जर्सीला गेल्यावर तिकडे बसूनच लिहावे हा विचार पक्का झाला.

१० जुलैला सान फ्रान्सिस्कोहून रात्री निघून न्यूआर्क येथे दुसऱ्या दिवशी पहाटे पोचणाऱ्या विमानाची आमची तिकिटे निघालेली होती. त्याप्रमाणे मी आणि पत्नी अशा दोधांना आमच्या मुलाने सान फ्रान्सिस्को विमानतळावर वेळेच्या दीड तास आधी आणून सोडले. आम्ही विमान सुटणार त्या गेटवर अवघ्या वीस मिनिटात जाऊन पोचलो. आता दीड तास तरी वेळ काढायचा होता.  

आम्ही खुर्च्यांमधे विसावलो तेव्हा सुरूवातीला मोजकेच प्रवासी होते. आमच्या बाजूच्या खुर्च्या तर रिकाम्याच होत्या. पण पाच दहा मिनिटातच एक महिला येऊन माझ्या बाजूला एक खुर्ची सोडून पलीकडे विसावली. विशेष म्हणजे अंगावर लोकरीप्रमाणे कुरळे केस असणारा गुबगुबीत कुत्रा ती सोबत घेऊन आली होती. त्याचा आकार लहानच पण तो खूप आज्ञाधारक दिसला. खुर्चीत विसावल्यावर ती महिला लगेच तिचा मोबाईल फोन पाहण्यात गर्क झाली आणि हा तिच्याकडे आशाळभूतपणे बघत राहिला. ती खुर्चीत बसलेली तर हा खाली जमिनीवर कधी उभा तर कधी बसून होता. अशी वीस मिनिटे तर सहजच गेली. पण एकदाही त्या कुत्र्याने तिच्या बाजूला असलेल्या रिकाम्या खुर्चीत जाऊन बसण्याचा प्रयत्न केला नाही किंवा तिच्या मांडीवर जाऊन लाडही करून घेतले नाहीत. आणि तो हूं की चूं ही करत नव्हता. जणू हे सार्वजनिक ठिकाण आहे आणि येथे आपण घरी असल्यासारखे वागू नये हे त्याला कळत असावे. हे तारतम्य नाही तर काय असा विचार माझ्या मनात आला. काही वेळाने विमानात जाण्यासाठी हालचाल सुरू झाली तेव्हा त्या महिलेने तिच्या सामानातून जाळीदार कापडाचा एक पिंजरा काढून तो उघडला तेव्हा निमूटपणे तो कुत्रा आत जाऊन बसला आणि तिने चेन ओढून तो वरून बंद करून घेतला. नंतर आपली केबीन बॅग आणि एका हातात पिंजरा घेऊन ती प्रवाशांच्या रांगेकडे निघून गेली. 



यानंतर आम्ही विमानात जाऊन बसलो तेव्हा माझ्या लक्षात आले की आमच्या समोरच्या रांगेत बसलेल्या दोन महिलांच्या सोबतही एक काळ्या रंगाचा, भरपूर केस असलेला थोडा मोठा कुत्रा असून तो तर त्याक्षणी पिंजऱ्यात नसून मोकळा होता. नंतर त्या महिलांच्या समोरच सीटखाली एक बॅग मावेल एवढ्या जागेत गेल्यावर  तो पिंजऱ्यात बंद झाला असणार, पण ते मला दिसले नाही. नंतर तेथे कुत्रा आहे याचा तर मला विसरच पडला कारण सारे काही शांत झाले. साधारण सहा तासानंतर आमचे विमान न्यूआर्क विमानतळावर उतरले आणि प्रवाशांची हालचाल सुरू झाली तेव्हा तो कुत्राही अंग झटकत खुर्च्यांच्या रांगेतून बाहेर आला आणि ‘आइल’मधे येऊन विमानाबाहेर जाण्यासाठी सज्ज झाला. हे पाहून माझ्या मनात विचार आला की, या विमानप्रवासात दोन कुत्र्यांना तर मीच पाहिले असून विमानात आणखीही काही असू शकतील. तसेच विमातळावरही शेकडो विमाने जात येत असल्याने प्रवाशांच्या सोबत शेकडो कुत्री रोज येत जात असतील. पण त्यांचा कसला उपद्रव दिसत नाही किंवा त्यांच्यामुळे शांततेचा भंगही होत नाही. यासाठी त्यांना प्रशिक्षण देऊन तयार केले असेल किंवा विमानप्रवासापूर्वी एखादे औषध देण्यात येत असेल. असे काही असेल तरीही वरील उदाहरणे पाहून विमानप्रवास करणारी कुत्री तारतम्याने वागणे शिकली असावीत असे माझे मत झाले. शेवटी तारतम्य म्हणजे काय असते? स्थळ, काळ, समोरील व्यक्ती, प्रसंग आणि संभाव्य परिणाम यांवर विचार करून कसे वागावे अथवा बोलावे याबाबत केलेली ती निवड असते. पण एवढा विचार करून सगळे वागत नाहीत हे वास्तव आहे आणि तुलनेत तारतम्याच्या अभावाची असंख्य उदाहरणे घडत असतात. बरे येथे सुशिक्षित, अशिक्षित असा भेदही नाही. 

मला अनेक वर्षांपूर्वी घडलेला एक प्रसंग आठवतो. तेव्हा आमच्या मुबईतील घरात मुलगा आणि सून बरोबर राहत होते आणि आमचा नातू जेम तेम एक वर्षाचा होता. आमची एकच बेड रूम त्यांना दिली होती आणि आम्ही समोरच्या हॉलचा वापर इतरांच्या झोपण्यासाठी करत होतो. परंतु मुलगा आणि सून ऑफिसमधे गेल्यावर त्यांची बेड रूम इतरांना बसण्या उठण्यासाठी वापरता येत असे. शिवाय सकाळच्या वेळी आमच्या नातवाची आंघोळ त्याला सांभाळणाऱ्या बाईने घालून दिल्यावर त्या बेडरूममधे तो शांतपणे दोन एक तास तरी गाढ झोपत असे. आणि माझी पत्नीही नोकरी करत असल्याने मग ती बाई घरचा स्वयंपाकही करत असे. असा आमचा दिनक्रम चालला असताना एकदा आमच्याकडे एक जवळच्या नात्यातील पाहुणा आला. त्याची सोय रात्रीसाठी आम्ही आमच्याप्रमाणे हॉलमधे केली. पण दिवसा तो आतील बेडरूममधे जाऊन बसला तर त्यात वावगे असे काही नव्हते कारण घरच तसे लहान होते.

मात्र दुसऱ्या दिवशी सकाळी तो प्रसंग घडला. मी हॉलमधे योगासने करत होतो आणि आंघोळ वगैरे घालून त्या बाईने नातवाला बेडरूममधे झोपवले होते. या वेळी आमच्याकडचा पाहुणाही हॉलमधून उठून आतल्या बेडरूममधे गेला. यानंतर थोडा वेळ गेला तेव्हा मला काही चमत्कारीक वाटले म्हणून मी तडक उठून आतील बेडरूममधे गेलो तेव्हा मला आश्चर्याचा धक्का बसला. कारण डबलबेडवर एका बाजूला नातवाची गाढ झोप चालली होती तर पलीकडे आमचा पाहुणा छान पाठ टेकून, पाय लांब करून आरामात बसला होता. एकीकडे तो हातातील पुस्तक वाचण्यात गढून गेला होता तर दुसऱ्या हातात त्याने शिलगावलेली सिगारेट होती आणि खोलीत बऱ्यापैकी धूर पसरला होता. हा पाहुणा शिकलेला होता. विज्ञानाच्या दोन पदव्या घेतल्या नंतर त्याने एम्.बी.ए. ची पदवी मिळवली होती. पण आपण काय करत आहोत याचे तारतम्य तेथे नव्हते असे मी म्हणेन. ते दृश्य पाहिल्यावर मी तडक नातवाला खालच्या दुपट्यासकट उचलले आणि हॉलमधील दिवाणावर ठेवून त्याला शांत निजू दिले. या प्रसंगाबाबत मी पुढे काही बोललोही नाही. कारण माझ्या त्या कृतीवरून पाहुण्याला कदाचित त्याची चूक उमजली असावी असा माझा कयास आहे. पण मुळात सगळे जण नेहमी तारतम्य ठेऊन वागतील अशी मनाची जडण घडण आहे असे वाटत नाही. यास अपवाद असेल तर तो सन्माननीय.


By Vrikshamandir

A novice blogger who likes to read and write and share

Discover more from Vrikshamandir

Subscribe now to keep reading and get access to the full archive.

Continue reading