डाक्टर कुरियन; एक अभिव्यक्ति

Photo: Painting by Dr Rama Aneja

मेरे जैसै अनेक लोग जो डा कुरियन के सान्निध्य मे आए, मेरी समझ के अनुसार, उनका संबन्ध “विक्रमादित्त्य” और “बैताल” की तरह का है।

हर बार उस बैताल के चरित्र के एक पहलू को किसी एक पीपल के पेड़ पर टांग कर आते हैं । वही बैताल एक बिल्कुल नये चरित्र में हमारे कन्धे पर बैठ कर नये सवाल सामने रख देता है। आज करीब पचास साल के बाद भी !

मै अपने को भाग्यशाली समझता हू कि इस व्यक्तित्व के कुछ पहलू को जो मै देख पाया और जो शायद कुछ के ही नसीब मे आया हो, हो सकता है नही भी आया हो। वह था उनका बाल सुलभ निर्दोष व्यवहार और बाल हठ।

हालांकि, उनका यह पहलू मेरे एन डी डी बी छोड़ने और अमूल ज्वायन करने के बाद की हैं कुछ यादें ।

१. फरबरी,१९७०, बरौनी मेरा पहला साक्षात्कार !

डा कुरियन और डा एस सी रे। बरौनी मे एक घास होती है।नोनी। पूरे जमीन पर फैल जाती है। पीले फूलों से लदी हुई।सारी धरती हल्दी से प्रकृति ने पुताई कर दी हो। डा कुरियन ने डा रे से पूछा “कान्ट वी हैव दिस ईन एन डी बी कैम्पस? नो डाक्टर यू कान्ट हैव एव्री थिंग एव्री वेयर। दोनों ने एक दूसरे को देखा निर्दोष मुस्कुराहट और चल पड़े ।


२. दिसम्बर १९७५, क्रिसमस का दिन

तब एन डी डी बी कैंपस मे शायद तीस या बत्तीस परिवार ही रह रहे होंगे। दो क्रिकेट टीमें बनी। कुरियन इलेवन और वरियावा इलेवन। हम सब खेतीवाड़ी ग्राउन्ड मे इकट्ठे हुये । दोनो नौन प्लेइंग कैप्टेन अपनी अपनी टीम के साथ। एकाएक डा कुरियन ने मुझसे पूछा। कैन आइ गो एन्ड बैट? “आइ वान्ट टू शो निर्मला दैट आई ऐम स्टिल यंग एन्ड कैन बैट। बट आई मस्ट टेक परमिसन आफ द कैप्टेन” ! और वह गए। इन फुल पैड अप। और पूरे सम्मान से खेला। बालसुलभ !


३. १४ जनवरी १९७५, उत्तरायण

एन डी डी बी कैंपस में रहने वाले लोग सामने के मैदान में पतंग उड़ाने मे लीन। सब बच्चे समेत अपनी अपनी पतंग उड़ाने में मस्त। यकायक डा कुरियन अपने परिबार के साथ शामिल। उनकी पतंग किसी ने काट दिया। दूसरी पतंग उपर। एक बच्चे के पास आए। उसका नाम पूछा। उसके बाप का नाम पूछा। अपना पतंग दिया और कहा ” इफ यू लूज़ दिस काइट, योर फादर विल लूज़ हिज़ जौब “बह बच्चा दौड़ता हुआ मेरे पास आया और पूछा “पापा ये कौन आदमी है? मै क्या समझाऊ और किसे समझाऊँ?

४. औपरेशन फ्लड टू का शुरुआती समय

एफ ए ओ एडवाइजर्स के लिये लक्जरी गाडियों में से एक आस्ट्रेलियन होल्डन। निहायत खूबसूरत। देखा। मुझसे कहा “कौल मोली। आइ वान्ट टू ड्राइव हर ऐज माई फर्सट कोपैसेन्जर” । मौली आई। “मौली, यू सिट बाई माई साईड। आस्क दिस फेलो टू सिट बिहाइन्ड। आई विल टेक यू राउन्ड द कैम्पस” । ड्राइविंग सीट पर मानो एक निर्दोष बच्चा ट्वाय कार पर खेल रहा हो। “मौली, यू सी ईट हैज़ पावर स्टीयरिंग। यू प्रेस दिस बटन ऐन्ड ऐन एन्टिना पौप्स आउट” । मौली चुपचाप सब सुनती रही। बस, हूं, यस जौली। कैम्पस का चक्कर लगाया और औफिस के सामने ला कर रोक दिया। शायद रजनी ड्राइवर खड़ा था। मैडम को घर छोड़ दो। और मुझसे , “ यू नो, दिस कार नीड्स वाईट पेट्रोल, ऐन्ड माई कार शुड नौट स्टौप ए सिन्गल डे। उस जमाने में आनंद में व्हाइट पेट्रोल? लेकिन व्हाइट पेट्रोल आया। गाड़ी कभी नही रुकी। कैसे हुआ, यह एक अलग कहानी।

५. निर्मला की शादी

कितने सारे लोग आमंत्रित थे। उनमे एक सैयद भाई भी थे, उनके पहले ड्राइवर। मुझे बुलाया ‘सी दैट ही इज ट्रीटेड नौ वे इन्फीरीयर टू एनी वन हीयर। फौर मी ही द वी वी आइ पी फौर द डे। सैयद मियां के लिए अलग टेबल लगाया, एटेन्ड किया और जब जाने लगे, उन्हें बुलाया “थैन्क यू सैयद भाई” ! सैयद भाई मुड़े बिल्कुल स्पीचलेस। बस आंखे नम थीं।

लेकिन इस विशाल व्यक्तित्व को करीब से पहचानने का मौक़ा मुझे एन डी डी बी छोड़ने और अमूल ज्वायन करने पर मिला, उनके साथ, उनके परिवार के साथ साक्षात, और उन सारे लोगों से आत्मीय बात कर के। उनमे आदरणीय त्रिभुवन काका, श्री रमन शंकर पटेल, श्री मनुभाई डाह्या भाई पटेल और श्री बाबूभाई गिरिधर भाई पटेल और श्री एच एम दलाया। सन १९८७ से २००० तक इनका सामीप्य मिला। घंटो साथ मे बैठता, सुनता, प्योर, औनेस्ट, प्रिस्टीन, नौस्टैल्जिक रिवर्स चरनी औन टाइम।

एक ऐसी ही बैठक में त्रिभुवन काका के साथ। “सींहा, कुरियन ने कोई औढखी सक्या नथी। एनी व्यक्तित्व एक नानो बालक जेवा। निष्कपट, निर्दोष, चंचल। कदी शान्त नही बेसी सके। लोको एने ज़िद्दी कहे छै। आ जिद्दी नथी, हठी छे। पण एनो हठ बालहठ। एक रमकड़ा मली जाए तो बस खुश खुश। जूना समय मां मारा पासे बेसता। खबर नहीं शूं शूं अफलातून बिचार। हूं एनो समझातो, कुरियन अमे महासमर मं छीए। मने वचन दे एवं चर्चा सामान्य रीते अणे सामान्य जग्या नहीं करवानी। अणे ए आजीबन निभाया।”
श्री रमनभाई शंकर भाई पटेल “सींहा, तू केनी बाबत जानवा ईच्छे छे, कुरियन बाबत ? अरे एनो बिचारो ना उंढापण, अमे नथी समझी शक्या तो तु तो एक नाना बालक जेवी छे। अगम्य, अथाह पण मापी न सकाए एवो सारगर्भित” ।
मनुभाई डाह्याभाई पटेल “सींहा अमे राजकारणीया छीए।अमारी कार्यशैली तमने खबर होए। पण कुरियन! आ बाबत मां एनी समझ अणे चपलता अमे नहीं पाड़ी शय्या”।
बाबूभाई गिरधरभाई पटेल कुरियन एनक्लेव और एक जमाने मे कंजरी कैटलफीड फैक्टरी पर आने वाले सामान पर टोल टैक्स पूरी तरह माफ करने वाला शख़्स , बस “एक बात, कुरियन नो प्रश्न छे न। पूछवानो नही, सोचबानो नहीं”

ऐसा व्यक्तित्व , बिरला!


એનડીડીબી-એક અનુભવનો ખજાનો! 

રાષ્ટ્રિય ડેરી વિકાસ બોર્ડ એટલે નવોદિત અનુભવોનો ખજાનો! નેતૃત્વ શક્તિ થી માંડીને શિસ્ત તથા પડકારોનો સામનો કરવા અંગેના પ્રાયોગિક પાઠો ત્યા શીખવા મલે અને આત્મવિશ્વાસ આત્મસાત થતો રહે ! અને એટલે જ મારા જીવનનો સુવર્ણ કાલ મારા એનડીડીબી ના કાર્યકાલ દરમ્યાન મને સતત આનંદ આપવા સાથે પરિપક્વ કરતો રહ્યો.

આમ તો કેટકેટલા નવોદિત અનુભવો મને મારા કાર્ય કાળ દરમ્યાન થતા રહ્યા તેમાંનો એક સુંદર અને સંવેદનશીલ અનુભવ ને અહી કંડારતા મને હર્ષ થાય છે.અતિતના ઉંડાણમાં ડોકિયું કરતાં,1985-86 ના વર્ષ માં તે વખતના ભારતના યુવા વડાપ્રધાન રાજીવ ગાંધી દ્વારા એનડીડીબીના ચેરમેનશ્રી કુરિયન સાહેબને એક પડકારજનક પ્રોજેકટ સોપવામાં આવેલ જે તે સમયના ટેકનોલોજી મિશન અંતર્ગત લેવામાં આવેલ જેમાં સેન્ટ્રલ ગવર્મેન્ટ દ્વારા સામાજીક રીતે પછાત લોકોને ફાલવવા મા આવેલ એક રૂપિયા માંથી કેટલી રકમ વાસ્તવમાં પહોંચે છે તેનો એક સાર્વત્રિક સર્વે કરવા નુ કપરૂં અને પડકારજનક કામ હતું!

સમગ્ર દેશના વિવિધ રાજયો ના સેમ્પલ લઇને આ સર્વે ગામડાં મા વસતાં જુદા જુદા 10 પ્રકારના વર્ગો ને લઇને કરવામાં આવેલ હતો.

એનડીડીબી ના મહદ અંશે ગુજરાતી જાણતા અધિકારીઓનો સમાવેશ કરી અલગ અલગ ટીમ બનાવી તેમને રાજયના વિવિધ જિલ્લા ઓમાં મોકલવા મા આવેલ હતા.

અમારી ટીમ દ્વારા દક્ષિણ ગુજરાતનો આર્થિક રીતે પછાત વલસાડ જિલ્લો પસંદ કરવા મા આવેલ હતો.અમે વલસાડ તાલુકાના ધરમપુર ગામમાં સર્વેનો પ્રારંભ કરેલ અને નિવાસ સ્થાન ચિખલી ખાતે અલીપુર મા રાખેલ હતું.

ધરમપુર ગામમાં પ્રવેશ કરતા જ તેની ભૂગોળનો અંદાજ અમને આવી ગયો પહાડ અને ટેકરી ઉપર વસતાં આદિવાસી લોકોનાં છૂટાછવાયા ઘર હતા અને મજૂરી તેમનો વ્યવસાય હતો.નાના નાનાં ઝુંપડા મા વસતાં આદિવાસી ના ઘરે જતાં જ શરુઆતમાં તેઓ ડરી ગયા અને તેમને પકડી જશે તેઓ ભય સેવી રહ્યા હતાં. અમે તેમને અમારાં આવવાનો હેતું અમારી સાથે આવેલ લોકલ માણસ તેમજ અમારા દ્વારા સરલ રીતે સમજાવવામાં આવ્યો હતો અને પછી તેઓ ખૂલીને વાત કરતા થયા!અમોને એટલો સુંદર આવકાર આપ્યો અને તેમની શક્તિ પ્રમાણે ભોજનનો પ્રબંધ કર્યો જેમાં લાગી નામના અનાજનાં રોટલા અને ચટણી ભાવભીના થઇને અમોને પીરસી હતી ,મિઠાશ તો એટલી ન પૂછો વાત અમે આગલી ચાટતા રહી ગયા !

આ રીતે સર્વેની યાત્રા શરૂ થઈ!ગામનાં સરપંચને મલ્યા તો એવુ લાગ્યુ જાણે કે તે ગામનો રાજા હતો ,કરીયાણાની દુકાન પણ ચલાવે અને સ્કુલ નો પણ સર્વે સર્વા! લોકોને મલતી મદદ જેવી કે છાપરા,નલિયા અને ઇંટો લોકોનાં નામે તેમને ત્યા પહોંચી જતી અને બારોબાર હિસાબ થઇ જતો તેવું લોકો એ જણાવ્યું જે અમારા માટે મોટું અચરજ પમાડે તેવું હતું!

ગામમાં એક મિશનરી સ્કુલ પણ હતી પરન્તુ બહું ઓછાં બાલકો તેમા જતા અને લોકો ગભરાતા અને કહેતા હતા કે સાહેબ ત્યા તો છોકરાઓને ઇસાઇ બનાવી દે છે તમો ત્યા જતા નહી આ રીતે અમોને ગામમાં ચાલતી વટાલ પ્રવૃતિ વિષે જાણવાં મલયુ!

અમારા આશચરય વચ્ચે અમોને મહુડાના ઝાડની નીચે બાંધવામાં આવેલ એક ઝૂંપડીમાં લઇ જવામાં આવ્યા જયાં કાળાં થયેલ ડબ્બા પડેલ હતાં અને પુછપરછ કરતાં જાણ થઈ કે ત્યા મહુડાનો દારુ ગાળવાની ભઠ્ઠી હતી! અમારા જવાથી લોકોમાં ભગદડ મચી ગઇ,તેઓને લાગ્યુ કે સરકારી બાબુઓ રેડ પાડવાં આવ્યા છે!પરન્તુ,અમે તેઓને અમારા આવવાનું કારણ સમજાવ્યું.

અહી કેટલાંક પીધેલા લોકો હતા ,બવાલ કરી અંદરોઅંદર ઝગડતા હતા,એકબીજાને ગાળો ભાંડતા હતાં અમો આ દરશય જોઈ રહ્યા હતાં દુખ અને વિસ્મય સાથે હતાં! પૂછપરછ કરતાં જણાયું કે તેઓ મહુડામાથી દેશી દારૂ બનાવી વેચતા હતા.અહી ગ્રાહકો શીશો લઇને આવતા હતા અને પાંચ રૂપિયા મા દારૂ લઇ જતા હતાં,શિક્ષણનુ પ્રમાણ નહિવત્ હોવાથી આવી અનેક સામાજિક બદીઓના લોકો ગુલામ હતાં!

અમે તો દિગમૂઢ થઇ ગયા જયારે છેવાડા ના ગામ દિક્ષલની મુલાકાત લીધી! અમારા પ્રવેશ સાથે લોકો ડરીને આઘાપાછા થઈ ગયા,કપડાં માત્ર નામના પહેર્યા હતાં,સ્ત્રીઓ પણ અહીં ચિકાર દારૂ પીતી હતી !લોકોએ બુમાબુમ કરી મૂકી રાજીવ ગાંધી આયા છે! આવા અતિશય પછાત ગામડાની બિસ્માર હાલત જોઈ મારી આંખો માં આંસુ ના તોરણો બંધાણા,આ હતી આદિવાસી પછાત ગામોની અસહ્ય હાલત!

લગભગ દસ દિવસમાં અમારો સર્વે પૂરો થયો કડવાં મીઠાં અનેક અનુભવો થયા અને પછી આ સર્વે ના જયારે પરિણામ જાહેર થયા તો એવું તારણ આવ્યુ કે સરકાર દ્વારા મદદના એક રૂપિયા માંથી માત્ર પંદર પૈસા લોકોને પહોંચે છે જયારે પંચાસી પૈસા વચેટીયાઓ આરોગી જાય છે આ આપણા ભારતની વરવી ન ગમે તેવી છબી સામે આવી! ભ્રષ્ટાચાર ના ભોરિગે કેવો જીવલેણ ભરડો લીધો છે તે જોય ને હૈયું દ્રવી જાય છે !